(در حاشیه حماسه حضور 80 درصدی مردم در انتخابات دهمین دوره‌ی ریاست جمهوری)

 مقدمه:                           

قبل از پرداختن به مبحث حضور پرشور و حماسی مردم ایران در پای صندوق‌های رأی در انتخابات دهمین دوره‌ی ریاست جمهوری که در تاریخ حکومت‌های مردم‌سالار و دموکراسی در جهان کم نظیر و شاید بتوان گفت بی‌نظیر بود، جا دارد به منظور درک هر‌چه بهتر این پدیده‌ی شگرف در عرصه‌ی سیاسی، نیم‌نگاهی هر چند کوتاه به مفاهیم کلیدی نظیر دموکراسی، انتخابات و مشارکت مردم در نظام‌های سیاسی‌ از نظر مکاتب غربی داشته باشیم، لذا در این مجال به صورت مختصر به تشریح مفاهیم مذکور پرداخته خواهد ‌شد.

دموکراسی

     واژه دموکراسی از لفظ یونانی دموکراتیا (Demokratia) گرفته شده است. این اصطلاح از دو واژه دموس (Demos) به معنای مردم و کراتوس (Kratein) به معنای حکومت کردن، تشکیل شده است. بدین ترتیب دموکراسی از نظر لغت به معنای حکومت به وسیله مردم (حکومت مردم بر مردم) است. البته دموس به معنای اراذل و اوباش، توده عوام، اقشار فرودست و ضعیف، و کلیه شهروندانی که در پالیس(1) یا دولت شهر زندگی می کنند، نیز آمده است. کراتوس نیز به معنای قدرت و قانون بکار می رود.(2)

تعاریف فراوانی برای دموکراسی مطرح شده است(3)؛ اما در یک تعریف جامع می‌توان گفت: "دموکراسی حکومتی است که به نوع تصمیم‌گیری جمعی تعلق دارد. در این حکومت نمایندگانی از سوی اکثریت مردم انتخاب می‌شوند، تا بر آنان حکومت کنند. نمایندگان برگزیده مردم پس از مشورت و بررسی طولانی، قوانینی را تصویب کرده به آگاهی مردم می‌رسانند؛ به طوری که بر هیچ کس پوشیده نباشد، تا بدین وسیله آزادی و برابری را در جامعه پیاده کنند."

    تاریخچه‌ی دموکراسی به دولت شهرهای یونان باستان از سده پنجم قبل از میلاد و زمان افلاطون و ارسطو بر می‌گردد؛ به صورتی که آنان در کتاب‌هایشان به طور مفصل به این موضوع پرداخته‌اند.(4) در آنجا شهروندان ـ به جز زنان و بردگان ـ در امر حکومت و وضع قوانین مشارکت مستقیم داشتند. در جمهوری روم نیز ـ پیش از پیدایش دوره امپراطوری ـ ابعادی از دموکراسی به چشم می‌خورد.

در اروپای غربی، این نظام حکومتی با شکل نوین نمایندگی (پارلمانی)، همراه با پیدایش دولت در قرن شانزدهم ظهور یافت. در انگلستان، با انقلاب 1688م عقیده به اینکه سلطنت یک «حق الهی» است مردود شمرده شده و پارلمان بر شاه برتری یافت.

در آمریکا، انقلاب 1776م مبتنی بر اصول قرارداد اجتماعی، و نیز قانون اساسی ایالات متحده (1787م) از دیگر زمینه گستران و پیش برندگان تفکر دموکراسی بوده اند.

در فرانسه، انقلاب کبیر (1789م) با شعارهای دموکراسی (آزادی، برادری، برابری) در پیروزی و پی ریزی دموکراسی نوین تأثیر بسزایی داشت.

به هر حال، سرانجام تا نیمه‌های قرن نوزدهم، اکثر کشورهای غربی نهادهای دموکراسی را پذیرا شدند. با این وصف تا اوایل قرن بیستم، عده زیادی از شهروندان غربی از مشارکت سیاسی محروم بودند؛ در انگلستان کارگران، تا 1867م و زنان تا 1918م حقّ رأی نداشتند.

دانشمندان فراوانی در گسترش بعد فکری و نظری دموکراسی تأثیر داشتند؛ مانند: جان لاک، ژان ژاک روسو، مونتسکیو، جان استوارت میل، جان دیویی، ویلیام جیمز، هارولد لاسکی، ژوزف شومپیتر، آیزایابرلین و... .(5)

اصول اساسی دموکراسی

  دموکراسی نیز همانند هر پدیده‌ی سیاسی، اجتماعی دارای اصول و قواعدی است، از جمله این اصول می‌توان به مقبولیت و رضایت، حاکمیت ملّی و مشارکت عمومی، برابری، آزادی، حاکمیت قانون، حکومت اکثریت و سیستم نمایندگی اشاره کرد که در این میان اصول مقبولیت، مشارکت عمومی و آزادی در سرلوحه‌ی آن‌ها قرار دارند، در کتب علوم سیاسی در خصوص تعریف برخی از اصول دموکراسی چنین آمده است:

1. اصل مقبولیت و رضایت: مفهوم رضایت و پذیرش شهروندان در تبعیت از حکومت و حاکمان، از عناصر اساسی در فلسفه سیاسی دموکراسی است.

2. اصل حاکمیت ملّی و مشارکت عمومی: مقصود آنست که سازمانها و تصمیمات حکومت، مستند به رأی مردم باشد و به شخص معیّن و یا طبقه حاکمه متّکی نباشد؛ یعنی حاکمیت و سیادت از آنِ تمامی مردم است و مردم با انتخاب نماینده و نظارت بر عملکرد او، از هر گونه انحصار در روند تصمیم سازی و چیرگی گروه و فکر خاص جلوگیری می کنند. این از اصول دموکراسی است، که در واقع تمام اصول و مؤلفه های دیگر، جلوه های جزئی تر آن هستند.

3. اصل برابری: از ارکان و پایه های نظام دموکراسی، برابری است؛ یعنی همه افراد جامعه باید در برابر قانون یکسان و برابر بوده، از حق شرکت در وضع قوانین دولتی یا نقد آنها برخوردار باشند. براساس اصل مساوات، باید به تمامی اعضای جامعه فرصت کافی داده شود تا در عرصه های مختلف سیاسی، اقتصادی، آموزشی و پرورشی، به میزانی که می خواهند دخالت کنند.

4. اصل آزادی(7): یعنی، افراد باید حق آزادی بیان، آزادی رأی، آزادی عقیده و انتقاد و... در تمامی شئون حکومتی، فردی و اجتماعی را دارا باشند.

5. حاکمیت قانون: در تمام عرصه ها فقط قانون حاکمیت دارد؛ قانونی که به دست نمایندگان خود مردم وضع شده است.

6. حکومت اکثریت: یعنی باید تمامی تصمیمات دولت در هر امری، موافق با اراده اکثریت افراد جامعه باشد، و اگر در میان ملّت در امری اختلاف نظر پیدا شد، دولت باید اراده و نظر اکثریت را ملاک عمل قرار دهد.

   دموکراسی نیز همانند هر پدیده‌ی سیاسی دیگری در تعامل با سایر موضوعات، مکاتب و حوزه‌ها، انواع و اقسامی دارد از جمله دموکراسی مستقیم، دموکراسی نمایندگی یا پارلمانی، دموکراسی لیبرال، دموکراسی سوسیالیستی، دموکراسی کثرت‌گرا(پلورالیستی)، دموکراسی مشارکتی، دموکراسی چند حزبی و دموکراسی اسلامی، دموکراسی مشروطه‌ای، دموکراسی مطلقه، دموکراسی عامه گرا و... ؛ برای هریک نیز تعاریفی ذکر شده است که به منظور عدم مطول شدن بحث از بیان آن‌ها صرف نظر می‌شود.

      نظام ج.ا.ا نمونه‌ای از دموکراسی اسلامی است، نوعی از دموکراسی که محوریت در آن احکام الهی است. از نگاه اسلام و نظام مردم سالاری دینی، منشأ حاکمیت فقط خداوند است، خدا محوری اُس و اساس نظام اسلامی می‌باشد، هیچ کس حق ندارد قانونی را بر خلاف حکم خدا وضع کند و هیچ یک از قوانین و احکام از نباید با احکام و قوانین الهی که از طریق وحی به پیامبراکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نازل شده است، در تناقض باشد. از این‌رو قدرت مطلقه از آن خداوند است و قدرت ملّت نیز در چارچوب احکام شریعت ساری و جاری است. در این‌گونه دموکراسی، حکومت علاوه بر توجه به تأمین رفاه دنیوی و مادی، در صدد تأمین رفاه معنوی آحاد جامعه نیز هست.  

انتخابات:

     انتخابات سلسله اقدامات و عملیات منسجم و پیوسته‌ای است که در یک محدوده جغرافیایی مشخص و زمانی محدود و معین صورت می‌گیرد و منجر به برگزیده شدن فرد یا افراد و یا موضوع و مرام خاصی از سوی اکثریت مردم می‌شود. اجرا و انجام این سلسله اقدامات و عملیات که منتج به این نتیجه گردد، اصطلاحاً برگزاری انتخابات نامیده می‌شود. یکی از نمادها و مشخصه‌های جوامع دموکراتیک بر اساس آموزه‌های مکاتب غربی، بحث انتخابات است. بر اساس معیارهای ارائه شده از سوی این‌گونه مکاتب، یکی از مشخصه‌های اصلی کشورهای آزاد و دموکراتیک، برگزاری انتخابات سالم و آزاد می‌باشد.

    در کشور ایران، پس از پیروزی انقلاب اسلامی، چندین همه‌پرسی، انتخابات عمومی و سراسری در کشور برگزار شده است، اولین و مهم‌ترین آن‌ها که در حقیقت تعیین کننده نوع حکومت کشور بود، همه پرسی تغییر نظام شاهنشاهی به جمهوری اسلامی ایران است. در آن رویداد تاریخی، در روزهای 10 و 11 فروردین ماه سال 1358، اکثریت قریب به اتفاق ملت ایران یعنی 2/98% کل رأی دهندگان با انتخاب نظام جمهوری اسلامی ایران دست رد به سینه سایر نظام‌های موجود در جهان زدند و به این ترتیب اراده و خواست خود را در تاریخ ثبت نمودند.آخرین انتخابات نیز در 22 خرداد 1388 برگزار شد و ملت مسلمان ایران اسلامی باز حماسه‌ی دیگری آفریدند و با حضور حداکثری خود (یعنی بیش از 80 درصد کل واجدین شرایط رأی دادن) رییس جمهور منتخب‌شان را از میان چهار نامزد برگزیدند.

مفهوم مشاركت :

    مشاركت در غرب بر این عقیده بنیادین استوار است كه همه افراد حق دارند در مورد اموری كه مربوط به خودشان است احساس مسئولیت نمایند؛ درباره‌ی آن فكر كنند؛ اندیشه‌ی خود را بدون ترس بیان كنند و بر تصمیم‌هایی كه بر زندگی آن‌ها اثر می‌گذارد؛ دخالت داشته باشند. در دین مبین اسلام نیز بر همه‌ی امت لازم است که در امور جامعه خود مشارکت داشته باشند(کلکم راع و کلکم مسئول عن رعیته)

       بنیادی‌ترین اندیشه‌ی زیر ساخت مشاركت، پذیرش اصل برابری مردمان است. مردمان هرگاه در پیوند با یكدیگر از اهمیت و ارزش برابر برخوردار شوند، آنگاه مشاركت میان آنان می‌تواند به"برخاستن و خیز برداشتن یاری دهد" و ثمر آن  بهره‌مندی‌های بسیاری را برای همه مردم فراهم آورد.

     از دیدگاه مشاركتی همه افراد در مورد اموری كه مربوط به خودشان است‌‍؛ احساس مسئولیت می‌نمایند و حق دارند در مورد آن‌ها فكر كنند و اندیشه‌ی خود را آزادانه بیان نمایند.

   تعاریف و برداشت‌های متعددی از مفهوم مشاركت مطرح شده است كه در همه‌ی آن‌ها اصول و مبانی مشتركی یافت می‌شود. برخی از جنبه‌های مشترك و بنیادین كه بر آن‌ها تأكید شده است، عبارتند از: "برابری مردمان و برخورداری از حقوق شهروندی"، "توزیع قدرت در بین مردم و سهیم كردن آنان در اختیارات و تصمیم‌گیری‌ها"، "اجازه دادن به مردم برای نظارت بر اموری كه بر سرنوشت آنان تاثیر دارد" و "ایجاد فرصت‌های برابر برای پیشرفت همه مردم به خصوص گروه‌های پایین جامعه"؛

  بر اساس تعاریف فوق‌الذکر، نظام ج.ا.ا نمونه‌ی کامل یک حکومت دموکراتیک است، کلیه انتخابات برگزار شده در نظام ج.ا.ا، از اولین انتخابات که در روزهای 10 و 11 فروردین ماه سال 1358، برای انتخاب نظام جمهوری اسلامی و جایگزینی آن به جای نظام شاهنشاهی برگزار شد، تا انتخابات دهمین دوره‌ی ریاست جمهوری در22 خرداد ماه سال 88 ، نشانه‌ی بارز رعایت اصول دموکراسی از جمله مقبولیت و رضایت، حاکمیت ملّی و مشارکت عمومی، برابری، آزادی، حاکمیت قانون و حکومت اکثریت در عالی‌ترین شکل خود است. به عبارتی نظام اسلامی ایران، به رغم تبلیغات گسترده‌ی بیگانگان و معاندان، تبلور اجرای اصول دموکراسی به صورت مستمر ظرف 31 سال گذشته است.

    به رغم تلاش فراوان استکبار جهانی به سرکردگی آمریکا برای ناتوان نشان دادن نظام مردم سالاری دینی تحت لوای قوانین اسلامی و ارائه تصویری ناکارآمد از دموکراسی اسلامی؛ نظام ج.ا.ا ایران با مدد الهی و همت مردم غیور و مسلمان این مرز و بوم، ضمن برگزاری ده‌ها انتخابات اعم از رفراندوم نظام ج.ا.ا، ده دوره ریاست جمهوری، هشت دوره مجلس شورای اسلامی، هفت دوره مجلس خبرگان رهبری و سه دوره شوراهای اسلامی شهر و روستا، ثابت نمود نه تنها تفکر مردم سالاری دینی در اداره‌ی حکومت توانمند است، بلکه توانایی آماده نمودن بسترهای مناسب برای  بروز و ظهور تمام اصول دموکراسی در بهترین شکل خود را نیز دارد. نمونه‌ی بارز آن برگزاری انتخابات دهمین دوره‌ی ریاست جمهوری با مشارکت 85 درصدی مردم بود، چیزی که غرب با تمام ادعای خود به عنوان خاستگاه و زادگاه دموکراسی، تا به امروز موفق به کسب چنین موفقیت حیرت‌انگیزی در جلب مشارکت مردم خود، که با هوشمندی و اشتیاق برای ریختن آراء خود در صندوق‌های رأی در داخل و خارج از کشور صف بکشند، نگردیده است.

  آری حماسه‌آفرینی ملت شهید پرور ایران، نه تنها چشم مستکبران جهانخوار، بلکه چشم آزاداندیشان دنیا و حتی کل جهانیان را خیره ساخت. طبیعی است که استکبار جهانی تحمل رشد و نمو روزافزون چنین حکومتی را نداشته باشد و کوچک‌ترین دستاورد و موفقیت این ملت را برنتابد.

یکی از این موفقیت‌ها که هضم آن برای مستکبران غیر قابل تحمل بود، برگزاری انتخاباتی سالم و کاملاً آزاد با حضور حداکثری مردم، در سی‌ویکمین سال از ظهور انقلاب اسلامی بود، لذا با دسیسه‌هایی که سناریوهای آن از قبل طراحی شده بود و برخی دوستان ناآگاه داخلی نیز خواسته و بعضاً ناخواسته آلت دست دشمنان و مجری طرح‌های شوم آنان برای ضربه زدن به نظام برآمده از تعالیم اسلام شدند، ضمن نادیده انگاشتن دستاوردهای عظیم حماسه‌آفرینی مردم غیور و مسلمان ایران، نگذاشتند حتی یک روز کام مردم ایران به طعم این موفقیت ارزشمند شیرین گردد.  

   در بررسی نتایج وقایع پس از انتخابات مشخص شد که علاوه برخسارات جانی، مالی، حیثیتی، منطقه‌ای و بین‌المللی که بر ملت بزرگ ایران و نظام مقدس ج.ا.ا تحمیل گردید، حقوق معنوی و مادی برخی شهروندان و دلسوزان نظام نادیده گرفته شد و حرمت آنان شکسته شد، از جمله در حق مقام معظم رهبری، جایگاه و منزلت ولایت فقیه، نیروهای دلسوز بسیج، دولت خدمت‌گزار و حماسه‌ی حضور مردم در انتخابات اجحاف صورت گرفت، حضور حماسی و گسترده و پر شور و امید مردم، با مشارکت بیش از40 میلیونی در انتخاباتی آزاد، از سوی عده‌ای فرصت‌طلب که مدعی پیروی از امام(ره) بودند و بعضاً سابقه‌ای طولانی در مدیریت این نظام داشتند، نادیده انگاشته شد. نه! نه! ای کاش نادیده انگاشته می‌شد، انکار شد و پایمال گردید.

   آنان چشم خود را بر آفتاب حقیقت بسته و این حماسه‌ی بزرگ را با باران تهمت‌ها و القابی زشت نظیر تقلب، خیانت، دزدی آراء و... لجن مال نمودند. به جرأت می‌توان گفت دشمنان 31 ساله‌ی نظام اسلامی هرگز نمی‌توانستند بدون کمک این به‌ظاهر دوستان نظام، طی چندماه و اندی پس از انتخابات، چنین آسیب‌هایی را متوجه نظام ج.ا.ا و ملت مسلمان ایران نمایند.

    شگفتا! تاریخ چه زود تکرار می‌شود، درست بیست و اندی سال قبل که فرزندان این مرز و بوم طی هشت سال دفاع مقدس نیز در اوج مظلومیت و بمباران تبلیغاتی و مسموم دشمنان اسلام و ایران، حماسه‌‌ها آفریدند، در آن زمان نیز صدام و حامیان غربی‌اش تلاش فراوانی نمودند تا این حماسه‌آفرینی‌ها را نادیده انگاشته و در لابلای اوراق تاریخ مدفون سازند، لکن با عنایت خداوند متعال و رهبری حکیمانه‌ی امام (ره)، نه تنها در کار خود توفیقی کسب نکردند و از نقشه‌های خود طرفی نبستند. بلکه بسترهای لازم برای رشد و بالندگی نظام مقدس ج.ا.ا بیش از پیش فراهم گشت.

    امروز نیز دشمنان خارجی و عوامل داخلی آنان که بعضاً لباس دوست را بر تن نموده‌اند و با نقاب خدعه و تزویر، سعی در کمرنگ نمودن آثار و نتایج حاصل از حماسه‌آفرینی مردم مسلمان ایران در 22 خرداد 1388 را داشته و دارند، باز هم مانند سال‌های دفاع مقدس، با کمک امدادهای غیبی، درایت مقام معظم رهبری و عزم و ایمان استوار مردم حماسه‌ساز ایران اسلامی، کید دشمنان داخلی و خارجی به خودشان باز خواهد گشت و بسترهای مناسب برای پیش‌رفت روز افزون نظام اسلامی و گسترش انقلاب اسلامی در سطح جهان فراهم خواهد شد. آری این سنت الهی است که مستضعفان، وارثان زمین خواهند بود. کید و خدعه‌ی کافران و دشمنان اسلام، هم‌چون کف روی آب است که در اندک زمانی محو خواهد شد.

     ملت بزرگ ایران نشان داده‌اند که از کوران حوادث و فتنه‌هایی بس بزرگ‌تر از این نیز سربلند بیرون آمده و دستاوردهای حماسی خود را نیک پاس می‌دارند و این خود حماسه‌ای است بر حماسه‌های پیشین که کام دشمنان و بدخواهان ملت سرافراز ایران بدان تلخ بوده و تلخ خواهد شد./ /حسین رسولیان

ــــــــــــــــــــــ

1. پالیس: به یک ادراک، برنامه عمل یک فرد، یک گروه یا یک دولت اطلاق می شود. «دموکراسی و توتالیتاریسم، ریمون آرون، ترجمه عباس آگاهی، اصفهان، دانشگاه اصفهان، ص ع.»

2. آنتونی آربلاستر، دموکراسی، ترجمه حسن مرتضوی، انتشارات آشتیان، ص12.

3. ر. ک: دوره کامل آثار افلاطون، ج2، کتاب هشتم؛ فرهنگ انگلیسی آکسفورد، ذیل کلمه democracy، به نقل از آزادی و دمکراسی از دیدگاه اسلام و لیبرالیسم، علی ربانی گلپایگانی، مؤسسه آموزشی پژوهشی مذاهب اسلامی، 1382، چ1، ص63؛ نظام حکومتی و اداری در اسلام، باقر شریف القرشی، ترجمه عباسعلی سلطانی گلشیخی، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، مشهد مقدس، 1379، چ3، ص102؛ فرهنگ عمید، ج1، ص

267.4. ر.ک: دوره کامل آثار افلاطون، ترجمه محمدحسن لطفی، خوارزمی، تهران، 1367، چ2، ج2، کتاب جمهوری8 (1127 ـ 1213)؛ ارسطو، کتاب سیاست، ترجمه حمید عنایت، انتشارات آموزش انقلاب اسلامی، تهران، 1371، چ3، ص150 ـ 234.

5. ر.ک: درآمدی بر مکاتب و اندیشه های معاصر، 271 ـ 273.